Historia Grodźca

Będzin Grodziec

Herb Grodźca

Położenie i zabudowa

Będzin Grodziec - widok ogólny Grodziec położony jest u podnóża Góry Świętej Doroty (382 m n.p.m.) oraz Parciny i Góry Kijowej. Zajmuje 16 km² i liczy niespełna 10 tysięcy mieszkańców. Herb GrodźcaOd zachodu graniczy z miastem Wojkowice, od północy z gminą Psary (sołectwo Gródków), od wschodu z dzielnicą Łagisza, od południowego wschodu z dzielnicą Gzichów (osiedle Zamkowe), od południa z miastem Czeladź. Na pograniczu z Będzinem i Łagiszą znajduje się niewielki kompleks leśny - Las Grodziecki (obszar chronionego krajobrazu). W północno-wschodniej części, wzdłuż granicy z Wojkowicami, płynie niewielki ciek Wielonka - lewy dopływ Brynicy.

Zabudowa dzielnicy składa się głównie z kilkupiętrowych (najczęściej dwupiętrowych) kamienic robotniczych z po­czątków XX wieku, chociaż w północnej części dzielnicy znajduje się rozrastające się osiedle mieszkaniowe.

Nazwa Grodziec wiąże się z działalnością osadniczą człowieka i pochodzi od starego wyrazu grodza, grodze, grodz, co oznacza nasyp, obwałowanie, a nawet płot z bierwion zaciętych na ostro. W 1877 roku przyjęła się nazwa dziś używana - Grodziec.

Nazwa miejscowości wiąże się także z istniejącymi tu niegdyś grodziskiem, czyli zamczyskiem. To, czego nie zniszczyły wieki, zrujnowali pruscy inżynierowie wojskowi, którzy w 1805 roku przeprowadzili tutaj na wzgórzu Doroty badania pod wykonywanie fortyfikacji wojskowych. Wtedy znaleźli dwie skrzynie wykopalisk archeologicznych. Reszty dokonała I wojna światowa, która z wałów porobiła okopy i rowy strzeleckie. Zniszczenia Dorotki i przyległej okolicy pogłębiła II wojna światowa.

Pierwsze wzmianki historyczne

Grodziec - kościół św. Katarzyny Pierwsza historyczna wzmianka o Grodźcu pochodzi z 1254 roku, jako wsi będącej własnością zakonu norbertanek ze Zwierzyńca pod Krakowem. Wieś jednak nadal należała terytorialnie do księstwa opolsko-raciborskiego. Stan ten zmienił się po roku 1443, tj. od czasu wykupu księstwa siewierskiego przez biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego. Grodziec jednak do księstwa nie należał i stanowił odtąd polską enklawę w obszarze własności biskupiej.

Ciągłość osadniczą na terenie wsi można śledzić już od wczesnego średniowiecza. Istnieje hipoteza, że na Górze św. Doroty istniało grodzisko kultury łużyckiej, zaś znajdujące się tam źródła potoku miały być przedmiotem pogańskiego kultu. Zresztą stąd miała powstać nazwa późniejszej osady. Nie znaleziono jednak na to przekonujących dowodów.

Od 1301 roku we wsi funkcjonuje parafia (znani są z tego czasu plebani Jakub i Więcław). W 1326 roku pleban Jan płacił świętopietrze i ta data przyjmowana jest niekiedy za początek parafii. Pierwszą informacją o drewnianym kościele pod wezwaniem św. Katarzyny pochodzi dopiero z lat siedemdziesiątych XV wieku, choć niewątpliwie kościół stał już w początkach XIV wieku. Drewniany kościół św. Katarzyny spłonął dwukrotnie: w 1620 i 1638 roku (wtedy spaliła się również plebania). Msze św. zostały na kilkadziesiąt lat przeniesione do wybudowanego w 1635 roku, z inicjatywy księdza Wojciecha Lipnickiego kościółka św. Doroty, który został wybudowany na wzgórzu górującym nad okolicą, bardzo szybko przezwanym od wezwania kościoła Dorotką.

W latach 1726-1729 proboszcz Wojciech Ciołkowicz w miejscu drewnianego kościoła św. Katarzyny wybudowano murowany (konsekrowany 29 kwietnia 1744. Ponownie poświęcony został 10 sierpnia 1947 roku. Norbertanki gospodarowały wsią aż do końca XVIII wieku, kiedy wobec trudności finansowych zdecydowały się sprzedać Grodziec rodzinie Bontanich.

Rozwój przemysłu

Archiwalne zdjęcie cementowni Grodziec (widok z 1915 roku) Około 1800 roku hrabia Michał Bontani założył browar parowy, który później należał do Stanisława Ciechanowskiego i spółki akcyjnej A. Troppauer. Dziś budynek zakładu służy jako hurtownia mleczarska. W XIX wieku właścicielami Grodźca byli: ziemianin i przemysłowiec Maurycy Kossowski oraz rodzina Ciechanowskich. Następował wtedy szybki rozrost wsi, powodowany głównie uruchomieniem kopalń węgla, huty i cementowni.

W 1823 roku Maurycy Kossowski założył kopalnię „Barbara” na zachodnim stoku Dorotki. W 1845 roku kupiec berliński August Wilhelm Martens wybudował przy drodze do Łagiszy (przysiółek Huta) hutę cynku, do której węgla dostarczała kopalnia „Barbara”. Zlikwidowano ją już po kilkunastu latach. W 1857 roku Jan Ciechanowski wybudował pierwszą w Polsce i piątą na świecie cementownię, która pracowała ponad 120 lat.

Archiwalne zdjęcie Grodzieckiego Towarzystwa W 1867 roku Grodziec znalazł się w powiecie będzińskim i należał do gminy Gzichów. W nowym podziale gmin przeprowadzonym po I wojnie światowej wieś znalazła się w utworzonej gminie grodzieckiej. W jej skład weszła także osada Boleradz. W 1894 roku Stanisław Ciechanowski (syn Jana) uruchomił drugą w Grodźcu kopalnię węgla kamiennego Maria (6 szybów), nazwaną na cześć swej żony, Marii Ciechanowskiej. Działała do 1938 roku, zmieniając w 1923 roku nazwę na Grodziec I; znana też była pod nazwą Solvay. 7 czerwca 1899 roku Grodzieckie Towarzystwo Kopalń Węgla i Zakładów Przemysłowych uruchomiło kopalnię Grodziec II (od 1938 roku Grodziec), nazywaną potocznie Grodzieckim Towarzystwem i która przetrwała niemal 100 lat. Budowniczym i pierwszym dyrektorem kopalni był aż do śmierci Stanisław Skarbiński.

W 1918 roku powstała jednowioskowa gmina Grodziec, należąca do powiatu będzińskiego. Urząd gminy mieścił się przy ul. Wolności w budynku Ludwika Duchniewskiego (po 1945 roku urząd przeniesiono do budynku Kółka Rolniczego). W 1928 roku gmina liczyła ponad 8 tysięcy mieszkańców i zajmowała obszar 2773 mórg. W 1950 roku urząd gminy zastąpiono Prezydium Gminnej Rady Narodowej z przewodniczącą Władysławą Wartak.

Dzieje powojenne

W 1951 roku Śląskie Linie Komunikacyjne uruchomiły linię tramwajową nr 25 z Będzina do osiedla Browar. W 1955 roku przedłużono ją do kopalni Grodziec, a 2 lata później do Wojkowic-Żychcic. Linia ta została zlikwidowana, mimo protestów mieszkańców w 2006 roku (w 2008 roku rozebrano większość torów). W zamian uruchomiono linię autobusową nr 25.

8 sierpnia 1951 roku Grodziec otrzymał prawa miejskie, a pierwszym przewodniczącym Miejskiej Rady Narodowej została Władysława Wartak. W 1969 roku Miejska Rada Narodowa zatwierdziła herb miasta projektu Józefa Marczaka.

Pierwszego czerwca 1975 roku w wyniku reformy administracyjnej i likwidacji powiatów miasto włączono do Będzina jako dzielnicę. Istniało jednak lobby domagające się usamodzielnienia. W grudniu 1992 roku powołano nawet szesnasto osobowy komitet z Januszem Leniartem na czele.

W marcu 1993 roku prezydent miasta oświadczył, że władze nie są przeciwne odłączeniu się Grodźca, jednak należy wziąć pod uwagę względy ekonomiczne, a właśnie dzielnica znalazła się w bardzo trudnej sytuacji po likwidacji zakładów przemysłowych.

31 lipca 1979 roku po 122 latach produkcji zamknięto cementownię Grodziec. 31 grudnia 1998 roku na powierzchnię wyjechał ostatni wózek węgla z KWK Grodziec w likwidacji, co stanowiło kres górnictwa na terenie Grodźca i całego Będzina. Kopalnia zatrudniała ponad 1700 pracowników. Dzielnica znalazła się w trudnej sytuacji gospodarczej, poprzez wzrost bezrobocia. Likwidację kopalni zakończono w 2001 roku.

Grodziec posiada znaczne walory turystyczne, oferując zarówno obiekty przyrodnicze, piękne panoramy, jak i zabytki architektury i techniki.

Obiekty przyrodnicze oraz zabytki architektury

- obszar Chronionego Krajobrazu Góra Św. Doroty (Zagłębiowski Olimp)

- obszar Chronionego Krajobrazu Las Grodziecki

- 20 drzew - pomników przyrody w parku Ciechanowskiego

- wzgórze Parcina - wspaniały punkt widokowy na okolicę

- park kultury i wypoczynku Rozkówka

- kościół parafialny Św. Katarzyny z XVII wieku

- kościółek filialny Św. Doroty na wzgórzu Dorotka z 1635 roku

- grodzisko wczesnośredniowieczne na Górze św. Doroty

- kapliczka nad źródełkiem na stoku Dorotki

- pałac Ciechanowskich z lat 1835-36 (lub 1842-44) w zabytkowym parku

- willa Solvay

- zespół zabudowy byłej cementowni z 1857 roku

- zespół zabudowy Kopalni Węgla Kamiennego „Grodziec”

- kompleks zabudowy robotniczej na Pekinie

- osiedle domków fińskich Boleradz


Wersja komputerowa Miasto BędzinMiasto Będzin
STRONA GŁÓWNA