Będzin - historia

Królewski Będzin

Herb Będzina

Położenie Będzina

Widok Będzina latem Będzin – miasto powiatowe położone w południowej Polsce w Zagłębiu Dąbrowskim, nad rzeką Czarną Przemszą, na Wyżynie Śląskiej, we wschodniej części województwa śląskiego, na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP) i konurbacji katowickiej. Jest historyczną stolicą regionu – Zagłębia Dąbrowskiego. Należy do najstarszych miast (ponad 650 lat od nadania magdeburskich praw miejskich) Małopolski i województwa śląskiego. Jest siedzibą władz powiatu będzińskiego starostwa. Pełni rolę ośrodka handlowego, finansowo-gospodarczego (przemysł, energetyka), administracyjnego i kulturalno-oświatowego regionu.

Graniczy z następującymi miastami: Sosnowcem (powiat grodzki) od południa, Dąbrową Górniczą (powiat grodzki) od wschodu, Czeladzią od zachodu i południowego zachodu, na krótkim odcinku na rzece Brynica z Siemianowicami Śląskimi (rejon przysiółka Boleradz), Wojkowicami od zachodu oraz gminą wiejską Psary (miejscowości: Gródków, Sarnów i Preczów) od północy. Długość granic Będzina: 37,62 km.

Czarna Przemsza w Będzinie (2014 rok) Miasto ma urozmaiconą rzeźbę terenu z najwyższymi wzniesieniami: Góra Świętej Doroty (Dorotka) (382 m n.p.m.), Parcina (354 m), Góra Kijowa (345,5 m), Wzgórza (Górki) Małobądzkie (308 m) ze wzniesieniem Syberki (ok. 300 m), wzniesienia Warpia (297 m) oraz Góra Zamkowa (285 m). Przez miasto na długości około 8 km przepływa Czarna Przemsza wraz z Pogorią i Potokiem Psarskim. Cały obszar miasta leży w zlewni Przemszy w dorzeczu Wisły.

Osiedle Zamkowe w BędzinieW skład miasta wchodzą następujące dzielnice: Bagieniec, Boleradz, Bory, Brzeziny, Brzozowica, Glinice, Grodziec, Gzichów, Jazowe, Koszelew, Ksawera, Łagisza, Małobądz, Mrowce, Niepiekło, Nowy Będzin, Osówka, Syberka, Podłosie, Pustkowie, Warpie, Zielona, osiedla: 27 Stycznia, Górki Małobądzkie, Namiarkowa, Warpie-Wschód, Zamkowe.

Początki osadnictwa

Zdjęcie Placu 3-go Maja Nazwa „Będzin” pochodzi prawdopodobnie od imienia osobowego Będa lub Będzan, choć piękna (aczkolwiek nieprawdziwa) legenda mówi, jakoby miano nadał miastu (a przy okazji również i okolicznym miejscowościom) – sam Kazimierz III Wielki (wg innych wersji Kazimierz I Odnowiciel). Król miał wyrazić się podczas lustracji nadprzemszańskiego grodu iż: Tam rosną dąbrowy, tam sosnowy, tutaj będziem My, tam Pogoń, a tam czeladź nasza, a jeśli tu mało będzie miejsca to reszta stanie za górą. W swojej historii miasto nazywane też było: Banden, Bandin, Bandzien, Bondin, Bandzen, Bandzin, Bądzin, Bendzin oraz przez okupantów niemieckich (1939-1945) Bendsburg.

Początki osadnictwa na terenie Będzina sięgają pradziejów. W IX wieku na miejscu obecnego zamku na nadprzemszańskim wzgórzu wzniesiono gród obronny, który strzegł prastarego szlaku handlowego z Kijowa przez Kraków na Śląsk i do Norymbergi. Najstarsza wzmianka o wsi Będzin pochodzi z 1301 roku. W latach czterdziestych XIV wieku powstaje miasto na prawie polskim (na pewno miasto istniało w 1349 roku). Kazimierz Wielki na miejscu grodu wzniósł kamienną warownię, a osadę targową 5 sierpnia 1358 roku podniósł do rangi miasta na prawie niemieckim (prawo magdeburskie) i otoczył ją kamiennymi murami. Pierwszym znanym wójtem był Hinko zwany Ethiopusem.

Archiwalne zdjęcie synagogi będzińskiej i ruin zamku Miasto swój największy rozkwit przeżywało w epoce jagiellońskiej (XVI wiek), dzięki licznym przywilejom królewskim (np. prawo składu soli z 1484). W 1565 roku Zygmunt August zezwolił na organizację pięciu targów rocznie, których tradycja przetrwała do dziś. W 1589 roku na będzińskim zamku toczyły się rokowania polsko-austriackie w związku z roszczeniami Maksymiliana do korony polskiej, zakończone podpisaniem w Czeladzi tzw. paktów będzińskich. W XVI wieku istnieje już zorganizowana gmina żydowska z synagogą, łaźnią i kirkutem poza murami miejskimi (obecnie Zawale). W 1655 roku miasto i zamek niszczy najazd szwedzki, Będzin przeżywa najpoważniejszy upadek gospodarczy.

Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 roku Będzin na krótko znalazł się w granicach Prus (w składzie Nowego Śląska), a od 1807 roku należał do Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego.

Uprzemysłowienie Będzina

Dworzec kolejowy Będzin Miasto (2014 rok) Pod koniec XVIII wieku dzięki odkryciu pod Dąbrową bogatych złóż węgla zaczyna się jego wydobycie. Powstające kopalnie i huty ołowiu przyczyniają się do gwałtownego rozwoju całego regionu, nazywanego Zagłębiem Dąbrowskim. Ponadto w 1858 roku przez Będzin poprowadzono odnogę Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej z Ząbkowic do Sosnowca i na Śląsk. Coraz bardziej wzrasta rola ludności żydowskiej w mieście, która stanowi większość (nawet do 80%). Podczas I wojny światowej miasto i przemysł zostały mocno zniszczone. Powiększył się jednak obszar Będzina poprzez przyłączenie okolicznych wiosek i osiedli robotniczych (Małobądz, Gzichów z Brzozowicą, Ksawera z Koszelewem).

Znaczny rozwój miasta przypada na lata dwudzieste i trzydzieste XX wieku (wodociągi, nowy dworzec kolejowy, gimnazjum, liczne budynki użyteczności publicznej). Jednak już czwartego września 1939 roku rozpoczyna się hitlerowska okupacja Będzina. W nocy z ósmego na dziewiątego września Niemcy podpalają synagogę wraz z modlącymi się w niej Żydami. Część z nich ocalił ks. Mieczysław Zawadzki.

Wysiedlenie Żydów będzińskich do getta Pod koniec 1942 roku na terenie Warpia (Kamionka) Niemcy utworzyli getto żydowskie dla ludności żydowskiej (około 30 tysięcy), łącząc go z gettem na sąsiedniej Środuli w Sosnowcu. Na początku sierpnia 1943 getto zostało zlikwidowane, a ludność wywieziona do obozów zagłady.

Będzin ul. Modrzejowska - zegar w kształcie tory W sierpniu 2013 roku na skwerze pod odrestaurowanymi murami miejskimi przy ulicy Modrzejowskiej odbyły się uroczyste obchody siedemdziesiątej rocznicy likwidacji będzińskiego getta. Podczas uroczystości oficjalnie zaprezentowany został zegar słoneczny w kształcie tory upamiętniający to wydarzenie. Jest on symbolicznym wyrazem uznania dla wszystkich osób narodowości żydowskiej, które przez wieki przyczyniły się do rozwoju Będzina.

Pomnik upamiętniający zamordowanych będzińskich Żydów Pamięci Żydów, obywateli miasta Będzina i okolicy zamordowanych przez hitlerowców okresie II wojny światowej, Towarzystwo Przyjaciół Będzina ufundowało pomnik usytuowany w miejscu spalonej synagogi. Pomnik zaprojektował Roman Malina. Kamień węgielny wmurowany został 23 kwietnia 1993 roku, a odsłonięcie pomnika nastąpiło 1 września 1993 roku podczas obchodów upamiętniających pięćdziesięciolecie zagłady będzińskich Żydów. W uroczystościach uczestniczyli m.in. kardynał Jean-Marie Lustiger, biskup Adam Śmigielski, ksiądz Wacław Wiciński, prezydent Światowego Związku Żydów Zagłębia Arieh Ben-Tov, ambasador Izraela Gershon Zohar, zastępca naczelnego rabina w Polsce Michael J. Schudrich, wojewoda katowicki Wojciech Czech i prezydent Będzina Marian Raczyński.

Losy powojenne Będzina

Ulica Modrzejowska w Będzinie- szpital 27 stycznia 1945 roku do Będzina wkroczyła Armia Czerwona. Odbudowano zamek, w którym urządzono Muzeum Zagłębia, powstają nowe duże osiedla mieszkaniowe (Ksawera, Syberka, osiedle Zamkowe na Gzichowie, osiedle Warpie-Wschód, Górki Małobądzkie i Podskarpie (na Ksawerze) w ostatnich latach. W 1973 roku przyłączono miasto Łagisza, a w 1975 Grodziec, w wyniku czego obszar miasta wzrósł trzykrotnie.

Po wojnie powstało wiele zakładów przemysłowych, z elektrownią Łagisza na czele. Jednak w latach dziewięćdziesiątych wiele z nich upadło (zakłady obuwnicze, cukiernicze, mięsne i inne).

W latach 1974-76 powstał nowy węzeł komunikacyjny, w związku z budową w pobliżu Huty Katowice, który jednak przyniósł olbrzymią szkodę układowi urbanistycznemu. Największym zniszczeniom uległo Stare Miasto, m.in. wyburzono dwie pierzeje Rynku.

Zdjęcia archiwalne Będzina

Zdjęcie archiwalne synagogi i zamku w Będzinie
Wersja komputerowa Miasto BędzinMiasto Będzin
STRONA GŁÓWNA